Index > A_life > Tretjakov > Russian > Eh-tekst

Vitalijj Tret'jakov

Dzhordzh Oruehll ili Nikolajj Kostomarov?

V zhurnale «Rodnik», izdajushhemsja v Rige na russkom i latyshskom jazykakh, pechataetsja perevod skazki anglijjskogo pisatelja Dzh. Oruehlla «Skotnyjj dvor»(1). Znamenitoe proizvedenie vydajushhegosja satirika, napisannoe v 1945 godu, nakonec stalo dostupno sovetskim chitateljam. Do sikh por schitalos', chto «Skotnyjj dvor» — sochinenie s sovershenno original'nym sjuzhetom, sozdannym fantaziejj anglichanina. Odnako po krajjnejj mere za 60 let do Oruehlla russkijj istorik Nikolajj Kostomarov (1817-1885) ispol'zoval ehtot sjuzhet v ocherke «Skotskijj bunt». Ehto proizvedenie, izdannoe vsego odin raz — v 1917 godu(2), s tekh por nigde ne upominaetsja — ono prosto zabyto.

«Moskovskie Novosti»

Mozhno li predpolozhit', chto Dzh. Oruehll byl znakom s ocherkom «Skotskijj bunt» i ispol'zoval ego pri sozdanii svoejj skazki? Otvetit' na ehtot vopros, vo vsjakom sluchae segodnja, neprosto. S odnojj storony, formal'nykh i soderzhatel'nykh sovpadenijj v «Skotskom bunte» i pervykh glavakh «Skotnogo dvora» mnogo. S drugojj — maloverojatno, chto Oruehll, ne znavshijj russkogo jazyka, mog vospol'zovat'sja tekstom proizvedenija, po sushhestvu, kanuvshego v Letu srazu posle togo, kak ono bylo opublikovano.

I vse zhe blizost' skazki Oruehlla ocherku Kostomarova brosaetsja v glaza. Sravnim sjuzhety oboikh proizvedenijj.

«SKOTSKIJj BUNT»
(napisan, verojatno, v 1879-1880 gg.)

V odnom iz pomestijj na Ukraine sredi domashnikh zhivotnykh zamecheno revoljucionnoe brozhenie. S zazhigatel'nojj rech'ju vystupaet starejjshina skotnogo dvora — bugajj. On govorit o nespravedlivosti vlasti fizicheski slabogo, no khitrogo cheloveka nad zhivotnymi, prizyvaet k vosstaniju. Revoljucionnaja ideja zarazhaet vsekh, i pri pervom udobnom sluchae vspykhivaet bunt. Zhivotnye, vozglavljaemye bugaem i zherebcom, shturmujut pomest'e i oderzhivajut pobedu. Pervymi ee plodami pol'zujutsja svin'i, razorjajushhie cvetnik. Odnako bez rukovodstva cheloveka domashnie zhivotnye ne sposobny obespechit' dazhe svoe propitanie. Postepenno oni vozvrashhajutsja v stojjla. Revoljucija gasnet sama sobojj. Vlast' cheloveka vosstanovlena.

«SKOTNYJj DVOR»
(napisan v 1945 g.)(3)

Na odnojj iz ferm Anglii staryjj borov Majjor nezadolgo do svoejj smerti obrashhaetsja k domashnim zhivotnym s rech'ju o tjagotakh zhizni pod vlast'ju cheloveka. On prizyvaet zhivotnykh gotovit' vosstanie. Ehta ideja zakhvatyvaet vsekh, i vskore v otvet na ocherednuju zhestokost' rabotnikov fermy vspykhivaet bunt. Ego vozglavili dve svin'i — idejjnye posledovateli umershego borova. Vlast' cheloveka svergnuta, odnako vskore revoljucionnyjj rezhim, sozdannyjj radi torzhestva spravedlivosti, pererozhdaetsja v totalitarnyjj. Dalee podrobno opisyvaetsja zhizn' zhivotnykh v uslovijakh totalitarizma, napominajushhego nekotorye naibolee odioznye diktatury pervojj poloviny XX veka.

Sozdaetsja vpechatlenie, chto Oruehll, tak ili inache oznakomivshis' so «Skotskim buntom», napisannym Kostomarovym v XIX veke, «angliziroval» ehtot tekst i dopisal k nemu prodolzhenie, aktual'nost' kotorogo diktovalas' sobytijami 30-40-kh godov nashego veka.

Udivitel'nym obrazom sootnosjatsja idei i nekotorye oboroty rechejj bugaja iz «Skotskogo bunta» i borova iz «Skotnogo dvora», chto vidno dazhe pri otryvochnom ikh vosproizvedenii.

BUGAJj u N. Kostomarova

«— Brat'ja-voly, sestry i zheny-korovy! Pochtennye skoty, dostojjnye luchshejj uchasti, chem ta, kotoruju vy nesete po vole nevedomojj sud'by, otdavshejj vas v rabstvo tiranu-cheloveku! Dolgo — tak dolgo, chto ne nashejj skotskojj pamjati prikinut', kak dolgo, — p'ete vy ushat bedstvijj i dopit' ego do konca ne mozhete! (...)

(...) O, brat'ja-voly i sestry-korovy! My dolgo byli juny, nezrely! No teper' inaja prishla pora, inye nastupili vremena! My uzhe dostatochno sozreli, razvilis', poumneli! Prishel chas sbrosit' s sebja gnusnoe rabstvo i otomstit' za vsekh predkov nashikh, zamuchennykh rabotoju, zamorennykh golodom i durnym kormom, pavshikh pod udarami bichejj i tjagost'ju izvoza, umershhvlennykh na bojjnjakh i rasterzannykh na kuski nashimi muchiteljami. Opolchimsja druzhno i edinorozhno!

Ne my odni, rogatyjj skot, pojjdem na cheloveka: s nami zaodno grjanut na nego i loshadi, i kozy, i ovcy, i svin'i... Vsja tvar' domashnjaja, kotoruju chelovek porabotil, vosstanet za svoju svobodu protiv obshhego tirana. Prekratim zhe vse nashi mezhdousobija, vse nesoglasija, podajushhie k mezhdousobijam povody, i budem kazhduju minutu pomnit', chto u vsekh nas odin obshhijj vrag i utesnitel'. (...)»

BOROV MAJjOR u Dzh. Oruehlla

«...Druz'ja, v chem smysl nashego s vami bytija? Davajjte posmotrim pravde v lico: kratkie dni nashejj zhizni prokhodjat v unizhenii i tjazhkom trude. S tojj minuty, kak my pojavljaemsja na svet, nam dajut est' rovno stol'ko, chtoby v nas ne ugasla zhizn', i te, kto obladaet dostatochnojj silojj, vynuzhdeny rabotat' do poslednego vzdokha; i, kak obychno, kogda my stanovimsja nikomu ne nuzhny, nas s chudovishhnojj zhestokost'ju otpravljajut na bojjnju. (...)

(...) No pochemu zhe my prodolzhaem zhit' v stol' zhalkikh uslovijakh? Potomu chto pochti vse, chto my proizvodim svoim trudom na svet, uvorovyvaetsja ljud'mi. Vot, tovarishhi, v chem kroetsja otvet na vse nashi voprosy. On zakljuchaetsja v odnom edinstvennom slove — Chelovek. Vot kto nash edinstvennyjj podlinnyjj vrag — Chelovek. (...)

(...) Stoit lish' izbavit'sja ot Cheloveka, i plody trudov nashikh perejjdut v nashu sobstvennost'! I uzhe ehtim vecherom mozhet zagoret'sja zarja nashejj svobody, kotoraja sdelaet nas bogatymi i nezavisimymi. (...) Ja prizyvaju vas, tovarishhi, — Vosstanie! (...)

(...) Kazhdyjj, kto khodit na dvukh nogakh, — Vrag. Kazhdyjj, kto khodit na chetyrekh nogakh ili imeet kryl'ja — Drug. (...)»

Konechno, v tekstakh Oruehlla i Kostomarova net doslovnykh sovladenijj, a glavnye sobytija «Skotnogo dvora» nachinajut razvorachivat'sja tam, gde sobytija «Skotskogo bunta» obryvajutsja. Odnako ehto ne snimaet voprosa o tom, mog ili ne mog Dzh. Oruehll byt' znakom s proizvedeniem russkogo istorika, kotoryjj otnyne dolzhen byt' otnesen k osnovopolozhnikam zhanra sovremennojj antiutopii, vedushhejj svoe nachalo, soglasno prinjatomu mneniju, ot romana anglichanina S. Batlera «Edgin» (1872).

No, k sozhaleniju, Kostomarov prakticheski neizvesten shirokojj publike dazhe kak istorik. Mezhdu tem ehto byl pisatel' nezaurjadnogo darovanija, a istorik prosto mirovogo klassa, prichem ves'ma populjarnyjj v svoe vremja v Rossii. Ego «Russkaja istorija v zhizneopisanijakh ee glavnejjshikh dejatelejj» chitalas' vsejj prosveshhennojj publikojj strany. Pomimo mnogochislennykh istoricheskikh trudov, Kostomarov sozdal nemalo khudozhestvennykh proizvedenijj na russkom i ukrainskom jazykakh (on byl vnebrachnym synom russkogo pomeshhika ot krepostnojj ukrainki).

V sovetskoe vremja raboty N. Kostomarova pochti ne izdavalis' (v 1922 godu mizernym tirazhom vyshla ego «Avtobiografija», chut' pozzhe byl pereizdan roman «Kudejar», posvjashhennyjj ehpokhe Ivana Groznogo). Prichiny? Vozmozhno, svoju rol' sygral jarlyk «ukrainskogo nacionalista», prileplennyjj k N. Kostomarovu eshhe v dorevoljucionnye vremena. Kostomarov, mezhdu prochim, po politicheskomu obvineniju otsidel god v Petropavlovskojj kreposti, a ego «nacionalizm» vyrazhalsja v osnovnom v professional'nom interese istorika k antipravitel'stvennym buntam i vosstanijam, prichem ne tol'ko na Ukraine, no i v Rossii.

Khudozhestvennoe nasledie istorika ne sistematizirovano. Ehtim mozhno ob"jasnit' to, chto «Skotskijj bunt» nel'zja obnaruzhit' v skudnykh bibliografijakh nemnogikh statejj i odnojj-dvukh malotirazhnykh knig, posvjashhennykh Kostomarovu. Ne upominaetsja Kostomarov i v izdannojj v 1986 godu khrestomatii «Russkaja literaturnaja utopija», sobravshejj proizvedenija mnogikh maloizvestnykh pisatelejj, rabotavshikh v ehtom zhanre. Ne vstretit' imeni Kostomarova i v fundamental'nykh trudakh, posvjashhennykh utopii i antiutopii, i vykhodjashhikh za rubezhom.

I dlja Kostomarova, i dlja Oruehlla «bunt zhivotnykh» — metafora narodnojj revoljucii. Kostomarov proanaliziroval — i v blestjashhejj literaturnojj forme — odin iz vozmozhnykh iskhodov takojj revoljucii — ee krakh pri otsutstvii organizacionnogo i intellektual'nogo nachala. Oruehll pod vpechatleniem aktual'nykh sobytijj pervojj poloviny XX veka rassmotrel drugojj variant — pererozhdenie revoljucionnogo rezhima. No i ehta linija byla namechena v ocherke Kostomarova. Ona prjamo svjazyvalas' s povedeniem tekh, kogo i russkijj istorik, i anglijjskijj pisatel' vyveli pod imenem «svinejj».

S dostatochnojj uverennost'ju mozhno predpolozhit', chto idejjno oba ehti proizvedenija, kak i voobshhe sovremennaja antiutopija, voskhodjat k znamenitomu romanu Fedora Dostoevskogo «Besy», opublikovannomu v 1871-1872 gg. i napravlennomu protiv melkoburzhuazno-terroristicheskikh receptov neobkhodimosti sovershenstvovanija obshhestva. Politicheski zhe ocherk Kostomarova, po mneniju, naprimer, sovetskogo sociologa kul'tury Aleksandra Midlera, svjazan s osuzhdeniem metodov dejatel'nosti russkojj revoljucionnojj partii «Narodnaja volja», ob"javivshejj v 1879 godu (imenno ehtojj datojj pomecheny sobytija, opisyvaemye Kostomarovym) o svoejj programme: politicheskijj perevorot s cel'ju peredachi vlasti narodu, a metod podgotovki k perevorotu — terror.

Sovetskijj specialist po futurologii i antiutopicheskojj literature Ehdvard Arab-ogly otmechaet, chto Oruehll opasalsja, chto ego antiutopii budut ispol'zovat'sja protiv socializma. Ehto, k sozhaleniju, i sluchilos'. Sravnenie skazki Oruehlla s ocherkom Kostomarova osobo ottenjaet imenno gumanizm, a ne kazhushhujusja antirevoljucionnost' oboikh proizvedenijj.

Kharakterno, chto ocherk Kostomarova v pervyjj i, sudja po vsemu, v poslednijj raz byl opublikovan v Rossii v 1917 godu (na fakt ehtojj publikacii moe vnimanie obratil moskovskijj bibliofil Igor' Zakharov) — posle fevral'skojj revoljucii.

Naibolee interesnym, bezuslovno, javljaetsja sovpadenie literaturnojj metafory — bunt zhivotnykh — narodnyjj bunt, — ispol'zovannojj i Kostomarovym, i Oruehllom v stol' razvernutojj forme. Skoree vsego zdes' sygrali svoju rol' ne tol'ko obshheevropejjskaja kul'turnaja tradicija (idushhaja, naprimer, cherez sviftovo puteshestvie Gullivera v stranu guingmov), no i kakie-to sovpadenija v psikhologii oboikh pisatelejj, v ikh zhiznennom puti.

No, mozhet byt', Kostomarov i Oruehll prishli k odnojj metafore prosto potomu, chto oba byli gumanistami, oba ponimali, chto vysokaja ideja spravedlivosti ne dolzhna popadat' v nechistye ruki ljudejj, dvizhimykh temnymi instinktami.

1988 g.

_____

1) Vidimo imeetsja v vidu Dzhordzh Oruehll: «Skotnyjj dvor», Perevod: Ilan Polock, zhurnal «Rodnik», Riga, nomera 3-6, 1988 g. [obratno]

2) ... Ehto proizvedenie, izdannoe vsego odin raz ... — Izdatel'stvo «Algoritm» (OOO «Algoritm-Kniga») pereizdalo «Skotskojj bunt» v 2002 godu; tirazh: 3 000 ehkzempljarov. [obratno]

3) Napisan «Skotnyjj dvor» v 1943-44 gg. a 1945 g. — god pervojj publikacii chto, naverno i imelos' v vidu. [obratno]

... No, mozhet byt', Kostomarov i Oruehll prishli k odnojj metafore prosto potomu, chto oba byli gumanistami ... — Oni bezuslovno byli gumanistami i kazhdyjj iz nikh byl myslitelem i pisatelem s bol'shojj bukvojj no... Oruehll tochno byl znakom s rabotojj Nikolaja Ivanovicha i tut somnenija ne dolzhno byt'. Ocherk Kostomarova emu ili pereskazal Gleb Struve (ili Marija Kriger — oni zhe o Kostomarove znali) ili kto ni bud' iz ego sovetskikh druzejj (byl zhe tam v Parizhe jarkijj personazh Boris... v Ispanii u nego tozhe byli vsjakie znakomye...).

Kommentarii i primechanija: O. Dag

KONEC

____BD____
Vitalijj Tret'jakov: «Dzhordzh Oruehll ili Nikolajj Kostomarov?»
Opublikovano: gazeta «Moskovskie Novosti». — RF, Moskva, 1988. — 26 ijunja (№ 26).

____
Gazetu i eh-tekst prislala Irina Titunova
Ehl.-pochta: <mirta@orwell.ru>
____
Formatiroval: O. Dag
Poslednjaja modifikacija: 2019-12-29


Vitalijj Tret'jakov o Dzhordzhe Oruehlle: [Glavnaja stranica]

Zhizn' [Ang] [Rus] ~ [Vkljuchit' CSS] [Kirillica]

[orwell.ru] [Domojj] [Biografija] [Biblioteka] [Zhizn'] [O sajjte & (c)] [Ssylki] [Mapa sajjta] [Poisk] [Otzyvy]

© 1999-2024 O. Dag – ¡Str. sozd.: 2003-05-21 & Posl. mod.: 2019-12-29!

Informacija o Monosove Leonide biografija na nashem sajjte.